Kuzeyde göller bölgesinde küçük
bir köye girişte bir tabela köyün adını ve nüfusunu yazıyor. Nüfusu 99
demiş, sonra 99'u birisi karalamış ve yanına
97 yazmış. Ne olmuş dersiniz? İki kişi ölmüş mü,
evlenip köyü terk mi etmişler, köpek balığı mı yutmuş? Kurt mu yemiş? Ne
olmuş? Merak işte!. Belki de nüfus sayımında yanlışlık yapmışlar: Köyün
ikizlerini iki kere saymışlar, sonra da düzeltmişler. Kolay mı saymak!
Arabanıza binip kenti
terkettiğinizde önününüzde iki seçenek vardır: Ya kentler arası geniş
yolları ya da yan-yolları seçmek. Kentler arası yollar gidiş ve geliş
olarak ayrılmıştır. Çoğunlukla üç şeritlidir. Yol kenarlarında çok güzel
dinlenme yerleri vardır. Bir şehre yaklaşıldığında yol şehrin etrafından
gider ve şehre çıkışlar verir. Ancak bir tamirat falan yoksa veya New
York ve Şikago gibi büyük kent değilse, çok nadiren ana yol şehrin
içinden geçer. Ara yolların çoğu gidişli gelişli yollardır. Fakat
çoğunlukla epey geniştir. Bu yollar direk kasabaların ve köylerin
içinden geçer. Eğer altında Mercedes veya BMW
ve birkaç da yolcun
varsa kasaba yollarını seçmenizi hiç tavsiye etmem.
Sizi uyuşturucu madde kaçakçısı sanan şerif
arkanızdan atıyla digidap digidap koşarak gelir. Durmanızı söyler.
Durmazsanız bir kement atar ve kıskıvrak yakalar. Başınıza büyük bela
açarsınız. Bazen de köy ve kasabaların geliri kıt olduğu için, yabancı
plakayla geçenler, onlara dış gelir kaynağı olur: Bu amaçla pusu kurmuş
şerif, çift tabancasını çekmiş vaziyette,
birden atlar arabanın önüne. Sakın üstünden geçiyim deme araban
tozlanır. Hemen frene bas ve dur. "Ne oldu, bir kusur mu işledim" diye
kibarca sor. O da sana "evet, tekerin yolun ortasındaki kesintisiz
çizginin üzerine değdi, veya arabanın gidişi ofsayttı" gibi bir laf
eder. Sen ağzın açık "neee?" dersin. Ağzını kapattığında cezayı ağzına
sıkıştırır ve "burası New York falan değil" der. Israr edersen, kırmızı
kart gösterir ve seni sahadan alır hapse atar. Erkeksen ödeme! Şikago
yolunda birinde bir İranlı kız arkadaş gece telefon etti: Hızlı
gidiyormuş, yakalamışlar, yanında yeterince para yokmuş, içeri atmışlar.
Eh, şerif haftalığını nasıl hak edecek!? Para yapması gerek.
Kasaba ve köyler
cografik bölgelere göre farklılıklar
gösterir. Her kasaba ve köyün kendine özge bir güzelliği vardır.
Kasabaların ortak özelliklerine eğilelim: Hemen hepsinde "Main street"
(ana cadde) vardır. Bütün dükkanlar, sinema, eğlence yerleri bu
caddededir. Evler çok nadiren iki kattan fazladır,
çoğunlukla bahçelidir ve iyi bakımlıdır. Amerikalı
kendi bahçesinin bakımını kendi yapar ve bundan da zevk duyar.
"Bak ben hizmetçi getiriyorum, yappp-tırıyorum"
diye sapıkça psikolojik gösteri zevkine pek rastlamazsın. Amerikan
kasabalarında herkes kendi işini kendi yapmaktan zevk duyar. Amerika'da
hizmetciyi ancak, kasabalılar ve köylüler değil, zenginler ve
"profesyonel bir işi olan" kadınlar kullanır. Amaç hava atmak değildir;
Tenis maçından falan ev işine ayıracak zamanları olmadığındandır.
Bazıları evlerini temizlemesi için haftada bir temizlikçi kadın
çağırırlar.
Peki "profesyonel olmayan"
fukara kadınlar çalışmıyor mu? Onlar hem
evde hem de işte çalışır. Profesyonel kadına ev işi yakışmaz. Elleri ve
tırnakları incinir. Bizdeki gibi sapık gösteriş geleneğini elbette
Amerikada da sürdüren Türkler, Yunanlılar, ispanyollar, ve zenciler
vardır.
Kentlerin miğde bulandırıcı
pisliğini ve kokusunu kasaba ve köylerde nadiren görürsün. Caddeler,
sokaklar, evlerin önleri ter temizdir. Caddeler kentlerdeki gibi
çukurlarla dolu değildir. Kentli pislik içinde yaşamaya alışmıştır.
Görmez bile. New York'ta Queens College (Kent Universitesi)
kafeteryasının pislik içinde iğrenç bir yer olduğunu ancak bir kasaba
üniversitesindeki kafeteryanın
temizliğini tecrübeledikten sonra
görebildim.
Modern kapitalizmin insanı çok temizdir: Sokakta
elindeki çöpü yere atmaz, elinde tutar, ta ki bir çöp sepeti buluncaya
kadar. İzmaritini de öyle... Kasabalarda büyük çoğunlukla böyledir
belki. Fakat kentlerde? Tam aksi: Her adım başı çöp kutusu olduğu halde,
inadına dışarı atar. Çocuk soda şişesini kaldırıp fırlattı. Yanında da
çöp kutusu. "Çöpe atsana" dedim. Annesi bozuldu: Zaten baksana herkes
sokağa atmış. Ben çıkıştım: Herkes atıyor diye senin de mi atman gerek!.
Kadın da haklıydı: Egemen geleneği sürdürüyordu..
Amerikalı kendine kırmızı ışık
yanınca karşıya geçmeye kalkmaz. Neden? Medeniyetinden, modernliğinden
mi? Yooo. çiğnenme korkusundan: Kimse durmaz da ondan. Çiğnedikten sonra
dururlar. Evvelce dursalar ya? Deli mi, niye dursun, bu fırsat milyonda
bir ele geçer!.
Hayvana durursun ve korna çalarsın. Bu
normaldir. Biz Amerika'da hayvan çiğneyen caniyi affetmeyiz!. Ama
insana, ne korna çalar ne de durursun. Vurursun. Bu da normaldir. Bir
adama kinin mi var, bir adamı öldürmek mi istiyorsun? Punduna getir,
arabayla üzerinden geçip asfalta resmini çıkar, hapiste bile yatmazsın.
Kasabalarda hem sürücüler hem de
yayalar trafik kaidelerine uyarlar.
Neden? Belki de kentdeki delicesine koşuşturma
olmadığından. Kanı kaynayan James Dean'ler her yerde kaideleri bozarlar.
Kentlerde trafik kaideleri neden
vardır? Kaideleri çiğneme zevkini
tatmak için olmalı! Kentlerde de, arabaların
kırmızı ışıkta geçtiğini çok nadiren görürsün. Geçenler yakalandılar mı,
iyi ceza yerler ($ 60). Hele bir de sarhoşsalar, birçok yerde, doğru
hapse.
Ankara'da yollar rezalet. Her
gelen bir delik açıyor. Kazan kazana, delen delene. Amerika'nın yolları
mı? Fukara bölgelerin yolları maşallah kevgir gibidir. Bazı delikler o
kadar büyüktür ki, içine kazara düşüp çıkmaya çalışan bir arabanın
üstünden geçen diğer bir arabanın şoförü kendi kendine söylenir: İşte
delik doldurma diye buna derler. Cila gibi!. (Şoför tabi, çıkmaya
çalışan bir arabanın üstünden geçtiğinin farkında bile değil.) Zengin
yerlerin yollarını dilinle yala, polis yolu kirlettin diye sana ceza
yazar, çok yaladıysan
dilini tutuklar ve hapse atar.
Amerikalılar pek hızlı araba
kullanmazlar. Halk genellikle hız sınırının
10 mil
üzerinde sürer (55 yerine 65 mil\saat). Kelle koltukta giden gençler
başka tabi... Ayrıca, gidiş gelişli yollarda bizdeki gibi
tam yolun ortasından sürme hastalığı
Amerika'da yoktur.
Bizde çok enteresan: Zor
durumdayım, işaretimi veriyorum "aman n'olur müsade edin de yola
çıkayım" diye. İşaretimi görüyor arkadan gelen sürücüler. Birden bire
"Allah! Allah!" sesleri duyuyorum. Arabalar ansızın şahlanıyor,
selektörler yanıp sönüyor. Millet kelle koltukta hücuma geçiyor.
Amerika'da böyle acaip manyaklığı az görürsün. Bu adiliği, yürürken
birbirine yol veren geleneksel Türk kültürüyle nasıl bağdaştırırsınız?
Türkiyede üç ay içinde çok ve Amerikada ender gördüğüm bir diğer
manyaklık: Benim arabam seninkinden iyi, senin külüstür beni nasıl
geçer. Vızzııırt! Beni geçmeyi gösteririm!. Vızzıırt!
"Şu herife bak, altındaki bilmemne ile benden yol
istiyor, geçecek, bok geçiririm!" Vızzıırt! Manyaklığa bak: Arabanın iyi
olması başkalarına yol hakkı vermemeyi gerektiriyor! Ne bu kardeşim,
askeri resmi geçit mi?
Her kasabanın bakımlı parkı, çim futbol sahası ve
okulu vardır. Kasabaların çoğunda kentlerdeki gibi fukaraların bölgeleri
ayrıdır ve görünüşleriyle fukara olduklarını hemen anlarsın:
Bakımsızlık, düzensizlik, pislik, kapı önlerinde bezgin oturanlar, azgın
gençler ve uyuşturucu madde... Ezilmişin kendini ezen çevreye kin,
nefret ve öfke dolu, şaşkın, ezik yaşam tepkisi...
Köy insanları, her küçük yerde
olduğu gibi, birbirlerini tanırlar. Kasabalarda ise komşuyu tanırsın.
Fakat çok nadiren Amerikalılar komşularıyla yakın ilişki kurma çabasına
girerler. Eğer yakınlık olursa o kendiliğinden ufak ilişkiler sonucu
oluşur. ilişki selamlaşma ile başlar ve bazen o seviyede kalır. Bazen de
birbirlerinin evine göz kulak olma ve bazı araç gereçleri ödünç alma
seviyesine gelir. Bahçelerinin bakımı,
köpekleri ve arabaları hakkında konuşurlar ayaküstü bazen. Bazen de
barbekü falan yapılırken rastlanırsa barbeküye davet edilebilirler.
Bizdeki gibi komşuluk anlayışı pek yoktur. Hele "oturmaya gitme" ancak
köy ve kasabalarda eski gelenekleri sürdüren Yunanlılarda falan vardır.
Çocuklar ve genç arkadaşlar birbirlerinin evinde müzik dinlemek, video
seyretmek, video oyunu oynamak, maç seyretmek, doğum günü partisi gibi
nedenlerle toplanırlar. Arkadaşlıklar semt okulunda, kilisede, sosyal
toplantılarda falan kurulur.
Gençler hafta sonlarını, eğer televizyonda maç yoksa,
çoğunlukla ya "odasında" ya da "dışarda" geçirirler. Evliler ise
çoğunlukla evde, bahçede veya alışveriştedirler. Bunun yanında,
atıcılığa, avcılığa, balık tutmaya, araba yarışına, spor seyrine
gidilir. Bisiklet sürülür. Köpekle yürüyüşe çıkılır.
Sokaklarda ve evlerin önlerinde nadiren insan
görürsün. Görürsen ya arabalarını yıkıyorlardır ya da ot kesiyor ve
çimen ve çiçek bakımını yapıyorlardır. Ancak main street'de ve parkta
insanlar vardır. Akşam olmaya başladı mı kasabada canlı olarak yalnız
kasabanın birkaç barı kalır. Sokaklar bomboştur. Kedi bile göremezsin.
Barlarda herkes birbirlerini tanır. Genellikle bira içilir, gevezelik
edilir, televizyon seyredilir, beyzbol maçı varsa parayla iddiaya
girilir, bilardo oynanır, tilt ve elektronik oyunlarda para harcanır. En
gürültülü ve heyecanlı zaman spor maçlarının seyredildiği zamandır.
Amerikanın kasabalarının dışında "MALL" denilen alış
veriş merkezleri vardır. Kasabalardaki bu merkezler yanyana geniş bir
alana yayılmış ve çoğunlukla tek katlıdır. En fazla iki katlı.
Kentlerdeki ise kat kat göğe doğu çıkar. Bu merkezler birden çok
kasabaya ve köye hizmet ederler. Hafta sonlarında gençlerin en çok
gittiği yer bu Mall'lardır. Bütün günlerini orda geçirirler. Sinemaya
giderler, belli "hang out" (toplanıp vakit geçirme) yerlerinde gevezelik
ederler. Hafta sonu birçok aile için MALL gezme ve eğlenme yeridir.
Yalnız alış veriş değil, yiyecek ve eğlenceden sinemaya kadar birçok şey
MALL'da vardır.
Kasaba ve köylerdeki insanlar çoğunlukla daha samimi
ve cana yakındırlar. Özellikle yabancılara ilgi gösterirler:
Pensilvenya'nın dağlarında küçük bir köyde benzin istasyonunda durdum
birşey soracağım. Birkaç köylü konuşuyor. Uzun boylu, emmim gibi çökük
yanaklı ve güneşden yüzü bürüşmüş adama sordum. Bana ilgiyle baktı.
Ağzını şöyle bir burdu. Ayağımın yanına tam kovboy filmlerinde olduğu
gibi okkalı bir tükrük savurduktan sonra etraflıca anlattı. Dişleri
çiğnediği tütünden sapsarı olmuştu. Tükürmesi de ondandı köylünün.
İhtiyat edip tütünlü tükrüğü yutacak değildi ya! Tam yeri gelmişken,
benim gibi dolaşmayı ve turistlik oynamayı sevenlere bir haberim var:
Eğer yabancı turistsen Florida ve Miami'ye gitmenizi hiç tavsiye etmem.
Ekim 1992 ile Eylül 1993 arasında, 11 tane turist öldürüldü. En son
öldürülen Alman turist Miami'ye doğru otoban'da sürerken bir van
(otobüsün küçük kardeşi) çarpıyor. Alman'ın eşi soyulacaklarını anladığı
için kocasına durmamasını söylüyor. Van Alman turistin arabasının yanına
yaklaşıyor ve filmlerdeki gibi adamı kurşunlayıp öldürüyorlar. Bu olayı
yazdıktan bir hafta sonra iki İngiliz turistini kurşunladılar. Adam
öldü, kadın yaralandı. Alman turisti öldüren genç çocuklardan biri,
belli çevrelerdeki Amerikan gençlik kültüründe insan hayatının
kıymetinin ne denli değersiz olduğunu "vurdum öldü, o kadar, onun
üzerinde kafa yoracak değilim" diyerek, en açık şekliyle öne
koymaktadır.
Kentliler farklıdır: Bendeniz
kentli, hem de New York denen cennetli olaraktan Kuzey eyaletlerinin
birinin kasabalarında yolumu kaybettim. Kasabadan çıktım. Nereye
gittiğimi bilmiyorum. Kafam bozuk. Niye? Çünkü bu geri kalmış köylüler
işaret falan koymamışlar hiçbir yere. Dağ başında yaşayan dağlılar
n'olacak! Halbuki New York'ta her yer sana yardım eden işaretlerle
doludur. Birkaç örnek verelim: "DİKKAT AŞAĞI İNİYORSUN" "DİKKAT BASAMAK
YUKARI ÇIKIYOR" "DİKKAT YOKUŞ VAR". Böylece kentli aşşağımı yoksa yukarı
mı gittiğinin, önünde basamak olup olmadığının farkına varır. Yürürken
görmeyip çarpmayasın diye konan işaretler de vardır: "MERDİVENE DIKKAT!"
"BAŞINA DIKKAT" "VAPURA DİKKAT" "DİREĞE
DİKKAT" "KÖPEĞE DİKKAT" "KÖRLER OKULUNA DİKKAT" "İNSAN ÇALIŞIYOR"
"BASAMAK VAR," BROOKLYN KÖPRÜSÜ". Ayrıca kentliye, şaşırmasın diye,
neyin ne olduğunu da gösteren işaretler çoktur: "HAYVANAT BAHÇESİ"
"PARK" "KÖPRÜ" "ASANSÖR." Milletin içine düşmemesi için konan işaretler:
"ÇUKUR" "GÖL" "DENİZ."
Neyse biz hikayemize dönelim. Kasaba yolunda
yavaş yavaş ilerliyorum. Ardımda da bir araba kuyruğum gibi beni takip
ediyor. Geçsene be!. Geçtiği yok. Ardımdan uyuz uyuz geliyor. Gerçek New
York'lu gibi küfür ediyorum adama. Orta parmağımı gösterip göstermemeyi
düşünürken yol ikiye ayrıldı: Sağa mı gidece'm, sola mı? Solun ne
hayrını gördük, bir de sağa dönelim dedim. Sağa vurdum. Fakat "sen gene
soldan cayma" deyip sola kırmaya karar verdim. Kıraca'm kırmasına da
ardımdaki kertenkele beni solladı. Ben durmak zorunda kaldım. Kafam
iyice attı. "Orta parmak nerdesin" demeye kalmadı, kertenkele de hemen
yanımda durdu. Ben daha ağzımı açmadan ve parmağımı kaldırmadan, güleç
bir yüzle kibarca "biliyorum, yolunuzu kaybettiniz" dedi. Tabi, ben
gerçek kentli gibi "sana ne'ye" benzer bir cevap vermedim. Ben
yutkundum. Daha doğrusu söyleyemeye hazırlandığım kötü lafı güp diye
yuttum. Kendi kendimden utandım. Bana nerde olduğumu ve yönümü gösterdi.
İnsanlar arasındaki bu fark hava farkından olmalı!
Pabucuma anlat sen bu hava farkını! New York
gibi kentlerde tanımadığın birine bu kasabalınınki gibi ilgi göstermek
hemen şüpheyle karşılanır: "Niyeti ne acaba?. Çünkü sürekli kötülük
beklenir. Kentde zor durumda bile olsan hiç kimse sana sen sormadan
yardım etmeye kalkmaz. New York'da çoook eskiden bir ihtiyara yardıma
kalktım da ağzımın payını aldım: "Defol sapık" diye ihtiyar kadın
bağırmaya başladı. Kasaba ve köylerde bu durum farklıdır. Yardım teklifi
sen sormadan da gelebilir. Bazı yardım teklifi de Amerikan dış yardımına
benzer: Kentde bir kere arabam su kaynatmıştı, yardım teklifi aldım.
Yutmazdım numarayı ama oğlan çok güzel sarışın bir kızlaydı. İki dakka
sonra oğlan "bize bir içecek getirsene" dedi kıza ve bana baktı. Eh,
Türk erkeği merttir, "hemen çıkarıp kıza 5 dolar verdim." Kız elinde iki
sodayla geri geldi ve arabasına gitti. Oğlan da "bir dakka" dedi ve
gidip arabasına bindi ve gidiş o gidiş. Kızın sayesinde beş dolarımı
dolandırıp kaçtı.
Kasaba ve köyde okunanlar ve
seyredilenler, yenen ve içilenler kentlerden farklı değildir.
Monopoli ağını her yerde örmüştür.
EK 2011:
Eşimi ve çocuğumu Amerika'nın köy ve kasabalarını
gezdirdim 13 gün. Onlara en çarpıcı gelen şeyler:
1. Sokaklarda ve evlerinin önünde insan olmaması
2. İnsanların en küçük bir şeyde bile (örneğin
farkında olmadan önünden geçse bile) hemen özür dilemesi
3. İnsanların çok kibar davranması ve konuşurken çok
cana yakın konuşması
4. Nerede olursa olsun, yol hakkının yayalara
verilmesi. (Senin yolu geçeceğini gördüğü anda, ışık olsun veya olmasın,
arabaların durması
5. çevrenin temizliği
6. Evlerin yeşillik ve çicekler içinde olması
7. Yel değirmenleri