İLETİŞİM VE İHTİYAÇ BAĞI

irfan Erdogan

 

İletişim bir ihtiyaç nedenlidir. İhtiyaç, amaçlı insan faaliyetini getirir. Dolayısıyla, iletişim, amaçlı insan faaliyeti olur. En amaçsız göründüğü yerde bile, kesinlikle bir amaca sahiptir.

İhtiyaçlar, amaçlar, faaliyetler ve ihtiyaçları giderme insanın yaşadığı yapısallaşmış koşullardan bağımsız olarak gelişmez ve geçiştirilmez. Koşullarla belirlenir, sınırlanır ve koşulları sürdürme ve değiştirmeyle ilgilidir.

İhtiyaçlar ve iletişim durup dururken kendiliğinden olmadığı gibi, hem oluşumunda hem de giderilmesinde "özgürlük" yerine "engellemeler, sınırlamalar ve engelleri aşıp sınırı genişletmeler ve insanlar arası dayanışma veya sömürü egemendir.

Çeşitli kölelik biçimine dayanan sosyal biçimlenmelerde (örneğin ağalık, feodal ve kapitalist yapılarda) ihtiyaçlar ve amaçlar, bir başkasının ihtiyacını ve amacını kontrol etme yoluyla kendi ihtiyacını gerçekleştirme üzerine kurulmuştur. Bu koşullarda, iletişim ihtiyacı hem sosyal, kültürel, ekonomik ve siyasal egemenlik sağlama ve yürütme hem de egemenliğe karşı mücadele amaçlıdır.

Herkes kendi ihtiyacını karşılamak ister, fakat bu karşılamanın olanakları ellerinde değildir veya örgütlü toplumsal biçimin özelliklerine göre ellerinden alınmış ve yoksun bırakılmışlardır. Bu durum dün olduğu kadar bugün de içinde yaşadığımız dünyanın yapay-gerçeğidir. Yapaydır, çünkü evrensel insan gerçeğini değil, egemenliğin gerçeğini anlatır. O zaman, temel ihtiyaçlarından bile yoksun bırakılmış ve bu ihtiyaçlarını karşılama olanakları minimum seviyeye hapsedilmiş insanların, en önemli ihtiyacı, sokuldukları bu durumdan kurtulma mücadelesi olur. Türkiye’de bugün bir araya gelen insanların konuştukları gündemlerin başında sürekli durumlarından ve gidişten şikayet etmeleri değişim ihtiyacının duyulmasındandır. Grevler ve grevlere karşı yönetici sınıfların resmi sözcülerinin ve karar vericilerinin tutumları çatışan ihtiyaçların (sömürülmeme ve sömürme amaçlarının) yansıdığı bir alandır.

Ankara'da Kocatepe Camisi ve altındaki Amerikan ve Avrupa malları satan süpermarket'ı görünce epey şaşırdım. Herhalde, o zamana kadar ne bir caminin ne de kilisenin altında dükkan görmediğinden olacak. Sonra bizim mahallenin caminin altında da görünce meraklandım. Baktım. Kocatepe kocaman bir egemenliği anlatıyor (Her köşede bir cami anlamsız ve gereksiz gibi görünebilir, fakat her köşede cami yapma din tüccarlığının gereksinmelerinin bir koşuludur.) Alttaki süpermarket ise, içerdeki sunumlarıyla, daha koca bir egemenliği, emperyalizmi satıyor. Süpermarket ve üstündeki Kocatepe Camisi, dünya (özellikle Amerikan) emperyalizminin ve ortaklarının materyalliğiyle, yerel (Türkiye) üst-yapısının (siyasal ve ideolojik yapı, bilinç ve inançla) üst üsteliğini gösterir. Bizim mahalledeki caminin altındaki dükkanda çevre-sakallı adam, örtülü eşi\kızı ve oğlu var: Bu cami ve dükkan da yerel sömürünün materyal ve ideolojik evliliğinde örgütlü dinin kullanılışını anlatır. Hem Kocatepe Cami ve süpermarket konumu hem de bizim mahalledeki konum, Türkiye’deki materyal ihtiyaçlar ve inançlar bağının hem yerel hem de emperyalist egemenliği ve bu egemenliğin içerik ve konum farkını (konum farkı= birinin kocatepede diğerinin az gelişmiş bizim mahallede olmasını) dile getirir.

Kocatepe'yi izledim: Camiye gidenler, yani ihtiyaç, amaç ve iletişime üst yapıyla (fikirler ve inançlardan) başlayanlar, genellikle duasını bitirdikten sonra materyal-tabana iniyorlar: Aşağıdaki supermarket'e gidiyorlar. Bazıları sadece gezip "dokunmayı" tecrübeliyor. Bazıları "kültürel dokunmayı" satın alarak "Amerika'nın ve Avrupa'nın bir parçasına sahip olmuş" gibi oluyorlar. Yukarıdan başlayıp aşağıya inenler genellikle taşradan gelen hali vakti yerinde Müslüman aileler (çoğunlukla kadınlar) ve bizim mahalle gibi yerlerden gelen ve iç çeken Müslüman-meraklılar.

Cami yerine süpermarket'a gidenler üstten başlayıp alta gitme ihtiyacında olmayanlar olmalı, çünkü "o tipleri" caminin içinde hiç görmedim. Bu kişiler materyal ilişkilerden başlayarak yaşam zevki, kalitesi ve zenginliği ilişkisini bilinçli olarak anlayanlar veya hissedenler olmalı: Alışverişi yapanlar ve arabalarına atlayıp gidenler onlar.

Kocatepe'de göze batanlar sadece bunlar değil: İhtiyaçlar ve iletişim yapısı, tüketenlerin egemenliğinden çok tüketenlerin katıldığı ve tüketenler üzerindeki egemenliktir: Bir Kocatepe caminin içine girelim bir de bizim mahalledekinin. Her ikisinin fiziksel yapısını (inşa biçimini, görünümünü, içindeki lambaları, halıları, işlemeleri vb.) karşılaştıralım. Aynı ideolojik nitelik üzerine kurulmuş sunum farkını görürüz: Bizim mahalledeki sadece bizim semtin ihtiyaç, kültür ve sanat zevk yapısıyla sınırlıdır; Yoksulluğun zenginliğini anlatır. Kocatepe ise Osmanlı kültür egemenliği geleneğini iletişir. Kocatepe'deki modern sermayenin süpermarket'ine girdiğimizde bizi birbiriyle sadece fiziksel bakımdan sessizce "trafik" iletişimi yapan, ve bu iletişim kırıldığında (örneğin, görmeden çarpışıldığında ve ayağa basıldığında) özlü bir "özür dilerim" iletişimiyle geçiştiren insanlara katılırız. Her yanımızı bize sadece ne olduğunu değil aynı zamanda ne olduğundan çok ve daha önemli olarak, kim olduğunu söyleyen sayısız çeşitteki Amerikan ve Avrupa malları kaplar. Türk olan mallar ise utancından saklanmış veya bizim mahalleye gitmiş veya "made in Turkey" diye isim değiştirmiş olmalı. Bu malların ilettiği, sürdürdüğü, teşvik ettiği, karşıladığı ihtiyaç ve iletişim ne? Çağımızın egemen uluslararası pazarının ve o pazarla işbirliği yapan büyük sermayenin ihtiyaç ve iletişim yapısı ve egemenliği...

Bizim mahalledeki caminin altındaki pazara girdiğimizde, bizi "selamün aleyküm" diyen tüccar veya sade giyimle kapanmış temiz yüzlü gelini\kızı karşılar. Bu dükkandaki mallar hem üretim hem de tüketim bakımlarından büyük çoğunlukla yerelliğin ifadeleridir.

Mahallemizin cami-altı dükkanından çıkarken karşıda bomboş Cuma pazarı duruyor. Cuma günü dopdolu tabi... Cuma Pazarı: Yakında kefene konulacak ve gömülecek bir ilişki ve pazar iletişimi tarzı. Domateslerin, meyvaların en iyilerini öne sergileyip, bize çürükleri kakalayan ve bizim de bu kakalamaya boyun sunduğumuz adi ve ahlaksız bir ticaret ilişkisinin yok olacağı düşüncesi beni önce sevindiriyor. Ardından, tekelci kapitalizmin pençesi gözümün önüne geliyor, Kocatepe caminin altının pazar yapısı sırıtıyor karşımda, bozuluyorum. Sonra, New York’un ortasında, gökdelenlerin gölgesinde kurulan "çiftçi pazarı" geliyor aklıma: Doğadan kopmuş ve doğayı özleyen birkaç meraklıya doğadakilerin, pahalı da olsa, sunduğu doğa. Öte yanda bir veya birkaç tekelin her semtte kurduğu zincir-pazarlarda (süpermarket zincirinde) ve bir veya birkaç yerdeki alışveriş merkezlerindeki oligopoli pazarında alışveriş yapma egemen bir tarz olarak sürdürülmektedir.

Ne ihtiyaçlar, ne de ihtiyaçlar ve amaçlarla oluşan iletişim, birbiri yanında, birbirinden kopuk ve birbirinden bağımsızdır. Aksine, ihtiyaçlar ve iletişim egemen bir yapının ve bu yapıdaki mücadelelerin içindedir ve böylece anlam bulur. Gereksinmelerin karşılanması iletişimi, örneğin hastalıkta doktor ve hastahane örgütlenmesine, dolayısıyla sosyal yapının sağlık ve bakım politikası ve yapısına bağlıdır. İnsanın eğitim ihtiyacı kendine bırakılmamıştır: Belli bir eğitim sistemi içine uyması zorunluluğu getirilmiştir. Kişinin ev\barınak\sığınak ihtiyacı, ev sahipliği, kiracılık ilişkisi içinde kişilerin varlığına bağlı olarak düzenlenmiştir. Varlıklılar evlerinin dekorunu nasıl modaya uydurma iletişimi içinde kafa yorarken, geniş kitleler de nasıl kirasını ödeyeceği, kış yakıtını nasıl karşılayacağı iletişimi içinde ter döker. (Burada kitle kavramını sayısal çoğunluk ve niteliksel bakımdan emekleriyle yaşam kavgası veren varlıksızlar anlamına kullanıyorum.) Yiyecek ihtiyacı kendi yiyeceğini kendisi için üreten tarım alanlarında yaşayan küçük çiftçi için, yaz sonu kışlığını hazırlama ve gelecek seneye ne yapacağı kuşkusu iletişimidir. Büyük tarım ve hayvan sahipleri için, ne kadar kar yapacağı ve nasıl devlet teşviki veya yardımıyla karını daha da artıracağı iletişimini hazırlaması ve uygulamasıyla geçer. Tarım alanlarının üretimine bağımlı olarak yaşayan kentin asalak kitleleri ise sabah kahvaltısında zeytin sayma ve demli çay içme talimi iletişimiyle meşguldur. Kentin üst tabakası da, hangi viski ve şarabın hangi yemekle gideceği, modanın kültürel zevkleri düşürdüğü tartışmasını yaparlar.

NOT:İletişimi Anlamak kitabımda çok daha ayrıntılı bir bölüm var